Plaatsingslijsten uit de Librije van Enkhuizen

Begin 2019 werkte ik aan een leuke en interessante restauratie. Het ging om de plaatsingslijsten uit de Librije van Enkhuizen. De librije is een 17e eeuwse stadsbibliotheek, als enige in Nederland nog bewaard op zijn oorspronkelijk plek. De plaatsingslijsten zijn lijsten die zeer waarschijnlijk op de boekenkasten waren geplakt en beschrijven in twee kolommen en systematisch per vakgebied het boekenbezit in de librije omstreeks 1649. De plaatsingslijsten worden bewaard in het West Fries archief (0304 Stukken van de Kerkenraad, inv. nr. 154). Dafne Wouts, promovenda aan de Universiteit van Leiden, heeft tijdens haar archief onderzoek deze lijsten gevonden en ze vormen een belangrijke vondst in haar onderzoek naar de inventaris van de Librije in Enkhuizen. Het archief stuk bestaat uit drie lijsten die alle drie op een tweede beschreven vel vastgeplakt zitten, waardoor de onderliggende tekst op het tweede vel niet leesbaar was.

De archiefstukken verkeerden in slechte staat. Om het belang van deze bron verder te duiden en te achterhalen wat er precies op de verborgen achterzijde stond, werd in januari 2019 begonnen met de restauratie die plaats vond in het atelier van de Leidse Universiteitsbibliotheek.

Schade
Er was zeer veel oppervlakte vuil aanwezig. De vellen hadden waterschade geleden, en er waren waterranden zichtbaar. De vellen zijn vooral langs de randen ernstig aangevreten door papiervisjes. Langs de randen zijn grote delen van het papier totaal verdwenen. Maar ook op sommige delen is het oppervlak afgegraasd door de papiervisjes waardoor de inkt op enkele plekken niet goed meer leesbaar is.

Behandeling
De behandeling die volgde was gericht op het splitsen van de twee op elkaar geplakte vellen. Dit vergde een intensieve behandeling van vele baden spoelen, een fytaatbehandeling en het doubleren van de vellen met Japans papier.

“Nadat de zes gedubbelde lijsten gesplitst waren, bleek dat de voorste drie boekenlijsten een recentere, bijgewerkte versie van de eerder verkleefde achterzijde zijn. De drie achterste lijsten beschrijven de omvang van het boekenbestand omstreeks 1634 en zijn daarmee de oudste beschrijving van het boekenbezit die we op dit moment kennen. Omdat de collectie in de tussentijd werd uitgebreid met geschenken en aankopen waren deze lijsten omstreeks 1649 al niet meer actueel en toe aan vervanging. De drie nieuwe lijsten die hier overheen werden geplakt maakten het systeem weer up-to-date.” Lees verder

Gevolgd: Workshop Hanji papier maken in Zuid-Korea

Workshop Hanji papier maken: Een verslag

(dit verslag is gepubliceerd in de “Au Courant” (nr. 11, 2016) leden tijdschrift van Restauratoren Nederland. Hier is ook het volledige artikel te vinden.)

In december 2015 nam ik deel aan een workshop “Hanji papier maken” in Zuid-Korea. Hanji papier lijkt op Japans papier (washi) – een van de meest gebruikte materialen in de papierrestauratie – maar het wordt op een andere manier gemaakt en heeft een paar bijzondere eigenschappen. De workshop was georganiseerd (en deels gefinancierd) door de Korea Craft & Design Foundation (KCDF) en het Zuid-Koreaanse Ministerie van Cultuur, Sport en Toerisme (MCST) en bedoeld voor buitenlandse papier-specialisten (met name restauratoren). Het doel was om hanji papier meer bekendheid te geven buiten Zuid-Korea en de verschillende eigenschappen en mogelijkheden van het materiaal te laten zien.

Washi versus hanji

Het bekende washi wordt gebruikt voor het repareren van scheuren, het verstevigen van leren banden en het doubleren van papier. In de afgelopen dertig jaar is washi gaan behoren tot de standaarduitrusting van de papierrestaurator. Japans papier, dat wordt gemaakt van de houtvezels van de moerbeienboom, bestaat in vele soorten en maten en wordt inmiddels ook buiten Japan gemaakt. Er bestaan echter ook andere, vergelijkbare tradities van papier maken. Zo zijn we al iets bekender met het Chinese papier, al wordt dat zelden gebruikt door Europese restauratoren. Ook in Korea wordt al honderden jaren papier gemaakt. De moderne benaming is hanji (letterlijk: “het papier van Korea”). Vroeger werden er meerdere benamingen gebruikt, afhankelijk van periode, kleur, gebruik en de regio van afkomst. Een veel voorkomende benaming was jong-i of dakjong-i . Een andere benaming was baekji, wat betekent dat het papier in honderd handelingen gemaakt werd.

Hanji en washi lijken op elkaar. Beide worden gemaakt van de bast van de moerbeiboom (mulberry in het Engels, dak in het Koreaans). De verwerking van de boom en de vezels uit de bast is in beide tradities vrijwel hetzelfde, behalve dan dat er voor hanji een andere stof wordt gebruikt voor de dispersie van de vezels in het water (afkomstig uit een andere wortel). Het grootste verschil zit hem echter in het scheppen van het papier. Voor de Japanse en de Koreaanse methodes worden verschillende zeven gebruikt, waardoor verschillende soorten papier ontstaan. Zie een volgend bericht waarin ik hier dieper op in ga. Ik eerst wat meer vertellen over de reis en de opzet van de workshop.

Seoul

Op 6 december vertrok ik van Schiphol, via Moskou, naar Seoul (Korea), een reis van zo’n 20 uur. Bij aankomt op maandag had ik een halve dag de tijd om Seoul te verkennen: geen eenvoudig opgave in de op een na grootste stad ter wereld. Toch voelde het niet als een hele drukke stad. Ondanks de Koreaanse bordjes kon ik gemakkelijk mijn weg vinden tussen de leuke winkels en prachtige tempels en paleizen.

Op dinsdagochtend werden we met een bus opgehaald van het hotel en ontmoette ik ook de andere deelnemers. In totaal waren er tien andere papierspecialisten uit de VS, Canada, Australië, Denemarken, Duitsland, en Groot-Brittannië. In de bus werden we hartelijk ontvangen door Seongeun Myong, Sang-Ah Lee en Haen-jung Lee, allen van de KCDF. Er was ook een vertaalster, Sol Jung, die als PhD kandidaat verbonden is aan Princeton University maar tijdelijk in Seoul onderzoek doet.

Ik had rekening gehouden met kou en flinke sneeuw, maar dat bleek mee te vallen. Ook Zuid-Korea merkt de gevolgen van de klimaatverandering en dit jaar was het – net als in Nederland – een zeer zachte decembermaand met temperaturen tussen de nul en acht graden. Dit is desastreus voor de makers van hanji. Het papier wordt altijd in de winter geschept. Bij temperaturen onder nul blijven de grondstoffen lang goed. Bij warmere temperaturen vergaan ze.

Kim Chun Ho

Onze eerste bestemming was de papiermakerij MoonGyung Traditional Hanji in Mungyeong, een regio in de provincie Gyeongsangbuk in het midden van het land. We werden ontvangen door Kim Chun Ho. Hij maakt al sinds zijn zestiende papier en heeft een aantal jaren geleden het bedrijf overgenomen van zijn vader Kim Chun Ho, die nog tot zijn 74e in het bedrijf gewerkt heeft. Meneer Kim gaf ons uitleg over het gehele proces, van het oogsten van de moerbei (de dak), het stomen, het schoonmaken, het koken het malen van de bast en het scheppen van het papier. Meneer Kim heeft voor zijn bedrijf een officieel keurmerk van de overheid gekregen, in de vorm van een reusachtige steen met inscriptie, wat aangeeft dat hij een van de weinigen is die geheel volgens de oude traditie hanji papier vervaardigt.

IMG_2883.jpg

Meneer Kim vertelde dat hij direct kan leveren aan papierrestauratoren, mocht daar belangstelling voor zijn. Hij staat er erg voor open om op verzoek papier te vervaardigen, op basis van de specifieke eigenschappen die de restaurator van het materiaal verlangt. Hij maakt met enige regelmaat papier in opdracht en stuurt in zo’n geval eerst meerdere samples totdat de opdrachtgever tevreden is.

Daesung Hanji Village

Na het bezoek aan MoonGyung Traditional Hanji vertrokken we met de bus naar de plek waar we de volgende drie nachten zouden verblijven en waar we ook zelf papier zouden gaan maken. “Daesung Hanji Village” ligt op zo’n drie uur ten zuiden van Seoul in de provincie jeonju. We kwamen ’s avonds in het donker aan dus het was een verassing de volgende ochtend om te zien waar we precies waren beland. Het bleek een prachtig nieuw complex, gebouwd op traditionele manier, en volledig gericht op de productie en promotie van hanji. Alles was dan ook van hanji gemaakt: de muren waren behangen met hanji, de houten schuifdeuren waren bekleed met hanji, het dekbed waar we onder sliepen bestond uit hanji vezels en we douchten met moerbeienzeep.

IMG_2926.jpg

Op woensdag kregen we een inleiding van Seo Jeong-hwa (KCDF). Zij gaf vooral feitelijke informatie over het proces van papier maken. Verder gaf ze uitleg over een groot project waarbij facsimile’s zijn gemaakt van boeddhistische teksten uit de 14e eeuw. Hiervoor was door de overheid een open aanbesteding gedaan bij lokale papiermakers om superieure kwaliteit papier te maken, met als eis dat dit papier nog 1000 jaar (!) zou meegaan. Een van de motivaties voor het project was overigens om die lokale papiermakers van meer werk te voorzien, omdat ze bang zijn dat het ambacht verdwijnt.

Op woensdag, donderdag en vrijdag liet meneer Kwak, de lokale papiermaker, ons het gehele proces van het papier maken zien. Sommige onderdelen mochten we zelf doen, onder zijn begeleiding. De procedure bestaat uit veel verschillende stappen, teveel om hier allemaal op te noemen.

Nadat we het door onszelf geschepte papier hadden gedroogd, op vrijdagochtend, zat de workshop erop. Natuurlijk zijn we nog met meneer Kim op de foto gegaan. Vrijdagmiddag vertrokken we met de bus weer terug naar Seoul, waar we nog een avond hadden in de stad.

1211 (58).jpg

Alle deelnemers en organisatoren van de workshop

De hanji workshop was werkelijk fantastisch georganiseerd. We werden goed verzorgd en voorzien van een berg van nuttige informatie. Verder kregen we een mooi sample boek met hanji papier mee naar huis en natuurlijk een moerbeizeepje! Ik heb door deze workshop veel beter inzicht gekregen in het materiaal dat we als boek- en papierrestauratoren dag in dag uit gebruiken. Daarnaast heb ik een introductie gekregen in de productie van een papiersoort die ik nog niet kende. Naar mijn inzicht zou het papier goed toepasbaar kunnen zijn bijvoorbeeld in de restauratie van perkament, omdat het een zeer sterk papier is zonder duidelijke looprichting.

Ik heb in dit stuk natuurlijk lang niet alles kunnen vertellen. Op het internet is vrij veel informatie te vinden over hanji. De Amerikaanse boekkunstenares Aimee Lee heeft er een mooi boek over geschreven, getiteld Hanji Unfurled. Zij is na een jaar in de leer te zijn geweest in Zuid-Korea een studio begonnen waarin hanji papier wordt gemaakt. Naar mijn weten is zij tot dusver de enige westerse producent van hanji. Als er verder naar aanleiding van dit stuk nog vragen zijn, dan hoor ik die natuurlijk graag. Voel je vrij om me te mailen.

Ten slotte een woord van dank. De workshop en het verblijf zijn mogelijk gemaakt door de Korea Craft & Design Foundation (KCDF) en het Zuid-Koreaanse Ministerie van Cultuur, Sport en Toerisme (MCST). De reis naar Seoul werd mogelijk door een bijdrage van het Restauratoren Nederland Educatie Fonds. Ik wil alle partijen hiervoor graag zeer hartelijk bedanken.