Anatomisch model van een paard van Dr. Auzoux gerestaureerd

De afgelopen maanden heb ik aan een heel mooi groot project mogen werken. Ik heb een anatomisch model van een paard uit de 19e eeuw gerestaureerd. Het model is vervaardigd door Dr. Auzoux. Hij had een fabriek in Frankrijk waar hij anatomische modellen van papier-macht maakte van zowel mensen als dieren voor het onderwijs aan de universiteiten.

De restauratie heb ik samen met een aantal hele goede collega’s uitgevoerd in mijn atelier in Leiden, wat een plezier om met ze te kunnen samenwerken: Claire Phan Tan Luu, Ilse Korthagen en Francoise Richard.

Ik heb al vaker aan de anatomische modellen van auzoux gewerkt, zoals bijvoorbeeld de gorilla die in Museum Boerhaave in Leiden te zien is.

Het paard is ongeveer 70% levens groot, foto is voor behandeling.

Dit model van een paard komt uit de collectie van het Gents universiteitsmuseum (GUM) dat zal openen (uitgesteld) met een geheel nieuwe opstelling waarin het paard een centrale plek zal innemen.

De bovenste helft van het lichaam kan geopend worden, zowel door middel van scharnieren bij de staart als door de mogelijkheid om het geheel lost te halen van de onderste helft. Hierbij worden de organen in de buik zichtbaar. Deze organen zijn per stuk uit de buik te halen. Ook zijn het linker voorbeen en het hoofd demontabel. Het paard staat op een houten plateau met wieltjes. De benen zitten met grote bouten en moeren vast aan het plateau.

Het model is opgebouwd rond een ijzeren armatuur. Het armatuur is omgeven door grauwe papierpulp, die bedekt is met een aantal lagen papier in strookjes geplakt. Het papier-mâché werd gemaakt van gescheurd papier, stijfsel, krijt, hennep, en kurkpoeder. Deze pasta werd in mallen geduwd, geperst en gedroogd. Het oppervlak van de onderdelen werd bewerkt met lagen pigmenten en als bindmiddel vislijm. De hoeveelheid pigment per laag is gering. De vele lagen pigment en vislijm zorgen voor de natuurgetrouwe weergave van vlees, spieren en aderen. De aderen zijn gemaakt van ijzerdraad omwonden met vlasvezel en geverfde papierstroken

De onderdelen zitten met haak- en oogsluitingen en met pen- en bussluitingen in elkaar. Alle onderdelen zijn genummerd met nummertjes voor de nomenclatuur die vermeld wordt in een apart gedrukt boekje, de tableau synoptique (niet aanwezig bij dit model). Bij de meeste Auzoux modellen is ook genummerd door middel van etiketjes met aanwijshandjes. De nummers met de handjes geven aan in welke volgorde en waar het model uit elkaar genomen moet worden.

Het paard bestaat uit 14 onderdelen

Conditie

Het gehele model was bedekt met een dikke laag vuil en stof. De oppervlaktelagen aan de buitenzijde van het model waren in slechte staat. Er had een zeer sterke schilfering (kleine schilfers) van de verflagen plaatsgevonden en er waren kale plekken waar de verflaag geheel verdwenen was. De aderen aan de buitenzijde van de buik waren aangetast en enkele waren deels losgekomen van het oppervlak. Bij het hoofd ontbreekt veel van de verflaag zo ook bij het rechteroog.
Ook de buikholte en de organen waren zeer stoffig en vuil. Het leek erop dat het model ofwel lange tijd open had gestaan, ofwel dat de organen individueel getoond waren.

Behandeling van het paard

Voor het verwijderen van stof en ander vuil dat zich in de loop der tijd op het oppervlak verzameld had werd een stofzuiger met een klein opzetstuk en een borsteltje gebruikt. Hiermee werd het meeste loszittende stof en vuil verwijderd. Verdere reiniging van het oppervlak vond plaats met sponsen en kwasten met ijswater. Het ijswater werd gebruikt om het oppervlak te kunnen reinigen zonder de gelatine lagen en vernis lagen te laten oplossen. Door het nat-reinigen werd het vuil uit de toplagen verwijderd en kwam de mooie ‘ei’ glans van het oppervlak weer terug. Deze methode werkte alleen goed voor de buitenzijde van het model.
Voor het schoonmaken van de ingewanden was het reinigen met alleen water niet voldoende. De ingewanden bleven een zeer vuil uiterlijk houden na reiniging met water. Hierop is gekeken naar andere manieren van reinigen. Het beste en ook meest effectieve resultaat gaf het reinigen met ethanol (alcohol) in een gel oplossing (klucel G) zodat de alcohol gericht aangebracht kon worden en niet direct verdampte. Deze manier van reinigen leverde een goed resultaat op. 

Tijdens het reinigen met ijswater weekten de schilfers een beetje op en werden ze zacht. Dat was dus een goed moment om direct door te gaan met de consolidatie van de schilfers. Voor het consolideren werd het oppervlak ingesmeerd met een lijm-mix van EvaconR (ethyl-vinyl-acetaat) en MC (methylcellulose). Het vocht uit de lijm weekte de schilfers nog meer op en de lijm zelf zorgde ervoor dat de schilfers direct aan het oppervlak terug plakten. Het inwerken van de lijm duurde zo’n 1-2 minuten. Hierna werd de overtollige lijm verwijderd met vochtige sponsjes. Het oppervlak werd direct aangedrukt met niet-klevend papier zodat de schilfers goed contact konden maken met het oppervlak. Het papier werd aangedrukt door er met een sponsje over te vegen of, in sommige gevallen, door met een vouwbeen de schilfers aan te drukken.

Op een flink aantal plekken ontbraken de verflagen, waardoor de papierlagen eronder geheel zichtbaar waren. Een aantal van dit soort plekken is opgevuld met papierpulp en afgewerkt met een laag Japans papier. Sommige plekken zijn alleen afgewerkt met Japans papier en op kleur gebracht. De plekken waar papierpulp is aangebracht zijn geretoucheerd met waterverf zodat deze minder opvallen.

Voor en na behandeling

Conservation of an anatomical model of a horse by dr. Auzoux

In recent months I have been working on a special project. I conserved a paper-mache anatomical model of a horse from the 19th century. The model is manufactured by Dr. Auzoux. He had a factory in France where he made anatomical models of paper-mache from both humans and animals for university education.

I carried out the conservation together with some wonderfull colleagues in my studio in Leiden, what a pleasure to work with them: Claire Phan Tan Luu, Ilse Korthagen and Francoise Richard.

I have worked on many other anatomical models by Auzoux, such as the gorilla that can be seen in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden.

Before treatment. The horse is approximately 70% life size.

This model of a horse comes from the collection of the Ghent University Museum (GUM, Belgium) that will open (postponed for now) with a completely new exhibition space where the horse will have a central place.

The construction of the horse

The top half of the body can be opened, both by hinges at the tail and by the possibility to detach it completely from the bottom half. The organs in the abdomen become visible. These organs can be individually removed from the abdomen. The left foreleg and head are also removable. The horse is standing on a wooden platform with wheels. The legs are attached to the platform with large bolts and nuts.

The model is built around an iron armature. The fixture is surrounded by gray paper pulp, which is covered with a number of layers of paper pasted into strips. The papier-mâché was made from torn paper, starch, chalk, hemp, and cork powder. This paste was pressed and dried in moulds. The surface of the parts was treated with layers of pigments and as a binder fish glue. The amount of pigment per layer is low. The many layers of pigment and fish glue ensure the natural reproduction of flesh, muscles and veins. The veins are made of iron wire wound with flax fiber and painted paper strips.

The parts are fitted with hook and eye closures and with pins and holes. All parts are numbered with numbers for the nomenclature which is mentioned in a separate printed booklet, ‘the tableau synoptique’ (not available with this model). Most Auzoux models are also numbered by labels with indicator hands. The numbers with the hands indicate in which order and where the model should be taken apart.

The horse consists out of 14 removable parts

Condition

The entire model was covered with a thick layer of dirt and dust. The surface layers on the outside of the model were in poor condition. There was very strong flaking (small flakes) of the paint layers and there were spots where the paint layer had completely disappeared. The veins on the outside of the abdomen were affected and some of them had become partially detached from the surface. The head lacks much of the paint layer, including the right eye. The abdominal cavity and organs were also very dusty and dirty. It seemed that the model had either been open for a long time, or that the organs had been shown individually.

Treatment

A vacuum cleaner with a small attachment and a brush was used to remove dust and other dirt that had accumulated on the surface over time. This removed most of the loose dust and dirt. Further surface cleaning was done with sponges and brushes with ice water. The ice water was used to clean the surface without dissolving the gelatin and varnish layers. Wet cleaning removed the dirt from the top layers and returned the beautiful “egg” shine of the surface. This method only worked well for the outside of the model. Cleaning with only water was not enough to clean the intestines. The surface remained very dirty after cleaning with water. We looked at other ways of cleaning. The best and most effective result was cleaning with ethanol (alcohol) in a gel solution (Klucel G) so that the alcohol could be applied in a targeted way and not evaporated immediately. This method of cleaning yielded a good result.

While cleaning with ice water, the paint flakes softened slightly and became soft. This was a good time to proceed immediately with the consolidation of the flakes. For consolidation, the surface was brushed with an adhesive mix of EvaconR (ethyl vinyl acetate) and MC (methyl cellulose). The moisture from the glue softened the flakes even more and the glue itself caused the flakes to stick directly back to the surface. The glue took about 1-2 minutes to work. After this, the excess glue was removed with damp sponges. The surface was pressed directly with non-stick paper so that the flakes could make good contact with the surface. The paper was pressed by pressing with a (natural)sponge or, in some cases, by pressing the flakes with a bone folder.

The paint layers were missing in quite a few places, the paper layers underneath were completely visible. Some of these spots are filled with paper pulp and finished with a layer of Japanese paper. Some spots are only finished with coloured Japanese paper. The places where paper pulp has been applied have been retouched with watercolour (pencil and paint) so that they are less noticeable.

Before and after treatment

Escher’s Dag en Nacht

Recent mocht ik de prent ‘dag en nacht’ (1938) van M.C. Escher restaureren.

De prent toont een Nederlands landschap van akkers, dorpen en water. Naar boven toe vervormen de akkers tot zwarte en witte vogels die in tegengestelde richtingen over het landschap vliegen. De prent neemt een belangrijke plaats in het oeuvre van Escher in als een van zijn eerste landschapsprenten geïnspireerd door een regelmatige vlakverdeling.

Het is een houtdruk afgedrukt op Japans papier. Het papier was in slechte staat. Het was ernstig verkleurd door ingelijst te hebben gezeten tegen een zeer zuur achterbord. Ook was het opgespannen geweest in het passe-partout waardoor er onder spanning scheuren in het papier waren gekomen. Langs de randen zaten dikke stukken gomtape.

Ik heb de prent gespoeld, waardoor het gomband gemakkelijk te verwijderen was. Ook spoelde de bruine verkleuring en andere veroudering producten uit het papier. Vervolgens heb ik de prent gebleekt om de bruine vlekken verder te verminderen. Omdat de prent heel erg fragiel was door de wijze waarop hij in het verleden was vastgezet in het passe-partout en er een behoorlijk aantal zwakke plekken en scheurtjes in het papier zaten, heb ik de gehele prent gedoubleerd met een 6 grams Japans papier met stijfsel. Na het drogen op een droogbord, was de prent weer goed te hanteren en waren de bruine vlekken zeer verminderd.

IADA XIVth Congress in Waschau: een lezing over de conservering van Pith papier

Van 22-25 september bezocht de de conferentie van IADA in Warschau. Op de een na laatste dag heb ik zelf ook een lezing gegeven (mede auteur was Karin Scheper, UB Leiden) over de restauratie van een aantal schilderingen op pith papier.

Hieronder een kleine stukje uit de lezing:

In 2018 we started working on a collection of pith paintings belonging to the Hotz Collection in the Leiden University Library. Albertus Paulus Hermanus Hotz, born in 1855 in Rotterdam, moved to Iran at the age of 19, where he engaged in commercial activities like oil and coal mining, banking and the carpet-weaving industry. While there, he collected all sorts of materials related to the culture. The set of Pith paintings are the odd ones out in his collection: they were kept together with 250 Persian drawings from the Qajar period, roughly dating from the 19thcentury. The pith papers are clearly a product from further east, and it is currently unknown how they came into Hotz’ possession.  The pith paintings have been part of the Leiden collection since 1935. They had not received any treatment before.

We found the paintings in a very poor condition. In fact, due to their dire condition they had not even been fully catalogued, and thus it was not even possible for the library’s users to request these items. It was clear that conservation was needed for these paintings.

The 19 pith paintings all had very similar damage. They were mounted in a way that is quite common for these items: lightly attached to a support paper, the edges of the Pith paper secured with a blue ribbon. Nine of these leaves, with paintings of fishes were kept together in a book-like section, however, without any traces of a binding or cover.  These paintings had suffered water damage in the lower right corner. Also the blue silk fabric borders were broken and had missing pieces.

Eight paintings of flowers had many cracks, lacunas and local discoloration. Especially the edges of the pith had suffered lots of damage.

Lezing voor de LUCIS summerschool, Universiteit van Leiden

Eind augustus mocht ik een ochtend de studenten van de Lucis Summerschool vertellen over de materialen van manuscripten uit de Islamitische wereld. Ik heb verteld over de geschiedenis van het papier, maar ook over andere schriftdragers zoals palmblad en Dualang. Ik vertelde over het gebruik van verschillende inkten en boekbindmaterialen zoals leer en perkament.

Voor meer info: https://www.universiteitleiden.nl/en/events/2019/08/lucis-summer-school-philology–manuscripts-from-the-muslim-world

National Library of Jakarta: Advies bij de restauratie van de Babad Diponegoro

In augustus 2019 was ik een week bij de Nationale bibliotheek van Jakarta op bezoek om de restauratoren daar te adviseren bij de restauratie van de Babad Diponegoro. Dit manuscript is op de Unesco World Heritage lijst geplaatst. Ik werkte samen met de restauratoren van de bibliotheek en mijn collega Katharina Wewerke van de Staatsliche Bibliotheek in Berlijn. Het manuscript heeft ernstige inktvraat en het papier is zeer bros. In 1 week starten we met de behandeling aan het manuscript en de restauratoren van het Nationale Bibliotheek zullen volgens de methode die we hebben ontwikkeld verder gaan met de restauratie.

Een Biestkensbijbel uit het kerkje van Gaastmeer

Dit jaar heb ik gewerkt aan een bijbel die gevonden was op de zolder van het kerkje in Gaastmeer (Friesland). De bijbel was in ontzettend slechte staat.

“Het boekblok ligt geheel los in katernen (ongeveer 78 katernen). De bindingen en het naaigaren zijn zo goed als geheel verdwenen. Het is een stevig crèmekleurig handgeschept papier. Vooral de eerste vijf en laatste vijf katernen zijn in zeer slechte staat. Ook midden in het boekblok is grote schade. Het papier is vuil, er zijn veel ontbrekende delen en scheuren. Het papier heeft waterschade geleden en voelt daardoor zeer vozig aan. De overige katernen hebben veel scheuren in het katernhart. Daar waar het nieuwe testament begint zijn de katernen weer in een slechtere staat dan de voorgaande. Waarschijnlijk is het boek tijdelijk in losse delen bewaard waardoor vuil op de eerste pagina’svan het nieuwe testament kon vallen.

In samenwerking met Hoogduin papierrestauratoren (aanvezelen van het papier), Femke Prinsen en Karin Scheper (beide naaien van het boekblok) heb ik de restauratie uitgevoerd tot aan het boekblok met de houten platten. Vervolgens is Wim van ’t Zelfde (bijbelmuseum Leerdam) verder gegaan en heeft het leer en het beslag gemaakt en aangebracht.

Plaatsingslijsten uit de Librije van Enkhuizen

Begin 2019 werkte ik aan een leuke en interessante restauratie. Het ging om de plaatsingslijsten uit de Librije van Enkhuizen. De librije is een 17e eeuwse stadsbibliotheek, als enige in Nederland nog bewaard op zijn oorspronkelijk plek. De plaatsingslijsten zijn lijsten die zeer waarschijnlijk op de boekenkasten waren geplakt en beschrijven in twee kolommen en systematisch per vakgebied het boekenbezit in de librije omstreeks 1649. De plaatsingslijsten worden bewaard in het West Fries archief (0304 Stukken van de Kerkenraad, inv. nr. 154). Dafne Wouts, promovenda aan de Universiteit van Leiden, heeft tijdens haar archief onderzoek deze lijsten gevonden en ze vormen een belangrijke vondst in haar onderzoek naar de inventaris van de Librije in Enkhuizen. Het archief stuk bestaat uit drie lijsten die alle drie op een tweede beschreven vel vastgeplakt zitten, waardoor de onderliggende tekst op het tweede vel niet leesbaar was.

De archiefstukken verkeerden in slechte staat. Om het belang van deze bron verder te duiden en te achterhalen wat er precies op de verborgen achterzijde stond, werd in januari 2019 begonnen met de restauratie die plaats vond in het atelier van de Leidse Universiteitsbibliotheek.

Schade
Er was zeer veel oppervlakte vuil aanwezig. De vellen hadden waterschade geleden, en er waren waterranden zichtbaar. De vellen zijn vooral langs de randen ernstig aangevreten door papiervisjes. Langs de randen zijn grote delen van het papier totaal verdwenen. Maar ook op sommige delen is het oppervlak afgegraasd door de papiervisjes waardoor de inkt op enkele plekken niet goed meer leesbaar is.

Behandeling
De behandeling die volgde was gericht op het splitsen van de twee op elkaar geplakte vellen. Dit vergde een intensieve behandeling van vele baden spoelen, een fytaatbehandeling en het doubleren van de vellen met Japans papier.

“Nadat de zes gedubbelde lijsten gesplitst waren, bleek dat de voorste drie boekenlijsten een recentere, bijgewerkte versie van de eerder verkleefde achterzijde zijn. De drie achterste lijsten beschrijven de omvang van het boekenbestand omstreeks 1634 en zijn daarmee de oudste beschrijving van het boekenbezit die we op dit moment kennen. Omdat de collectie in de tussentijd werd uitgebreid met geschenken en aankopen waren deze lijsten omstreeks 1649 al niet meer actueel en toe aan vervanging. De drie nieuwe lijsten die hier overheen werden geplakt maakten het systeem weer up-to-date.” Lees verder

Perkamentdagen

Samen met mijn collega’s Elly Pouwels, Natasha Herman en Herre de Vries vormen wij de werkgroep ‘Perkament’ van Restauratoren Nederland. Op 16 februari en 16 maart organiseerde we twee dagen over perkament.

Onderstande tekst is een uittreksel van het verslag geschreven door Nancy Knaap in de Au Courant (juni 2018, verenigingsblad van RN). Klik hier voor de volledige tekst.

De eerste dag vond plaats in het Utrechts Archief. Na een korte introductie lichtten de organisatoren elk hun eigen deel van het verhaal toe op een eigen plek in de ruimte.
De groep deelnemers werd hiertoe in kleine groepjes verdeeld die volgens een schema langs alle organisatoren gingen gedurende de dag.
[…]

Eliza Jacobi liet de deelnemers verschillende methoden zien om perkament te monteren voor expositie. Dit is niet eenvoudig omdat perkament sterk hygroscopisch is en altijd blijft rekken en krimpen als de RV van de om- geving stijgt of daalt. In het verleden werden perkamenten kaarten opgezet door er rondom zijden draden of stroken Japans papier aan

te zetten en deze op een achterplaat te mon- teren. In het Victoria and Albert Museum in Londen werd in de 90er jaren een methode ontwikkeld om perkamenten manuscripten en fragmenten te monteren met uitrekbare stroken gemaakt van ingesneden Melinex (polyester folie). Het voordeel van Melinex is dat het niet reageert op een veranderende vochtigheidsgraad. Zijden draden en stroken van Japans papier deden dit wel. Door het object eerst te vlakken en de Melinex stroken er onder lichte spanning aan te zetten (met behulp van korte lussen van Japans papier zodat het Melinex het object niet raakt) kan het object zowel krimpen als rekken maar zorgen de stroken steeds voor een gelijkmatige verdeling van de trekspanning. Deze spanning verdwijnt niet na een aantal malen rekken en krimpen. Eliza heeft stroken en stukjes perkament meegebracht zodat iedereen een eigen proefstukje kan opzetten met de verschillende methoden.

De tweede perkamentdag vond plaats in de Universtiteitsbibliotheek van Leiden. Karin Scheeper, aldaar werkzaam, verwelkomde de deelnemers en had een groot aantal door haar gerestaureerde perkamenten banden klaargelegd om te bekijken.

We begonnen deze dag echter met een socratisch gesprek onder leiding van Ernst Spek (docent aan de HKU in Utrecht). Hij confronteerde de deelnemers met hun vooronderstel- lingen bij het maken van restauratiekeuzes en stimuleerde het stellen van informatieve (niet oordelende) vragen. Hiertoe werden in kleine groepjes een aantal casussen besproken en tenslotte ook nog stellingen bedacht met betrekking tot perkament.

Workshop: Asian Papers met Minah Song

Asian Papers and their Application in Paper Conservation

Op 10, 11 en 12 juli 2018 organiseer ik met Restauratoren Nederland de workshop: Asian Papers and their application in paper conservation. De workshop wordt gegeven door Minah Song uit the USA. De workshop vind plaats in Leiden. Voor het aanmelden van deze workshop is een aanmeldformulier beschikbaar, dat is hier te vinden.

Workshop beschrijving:

Instructor: Minah Song (minahsong.com)
Date: July 10th – 12th, 2018, (Tue – Thu) – 3 days
Place: Galery Café Leidse Lente, Haagweg 4, Leiden, The Netherlands.
Enrollment limit : 12
Registration fee: 515 Euro (materials, samples and lunch included)
Regstration: please fill in a Registration form and send to Eliza Jacobi: e.jacobi@studiopapier.nl

Overview


The workshop will start with a theoretical session. Participants will study history and characteristics of Chinese, Korean and Japanese papermaking, including an overview of contemporary East Asian paper production. Several factors that can change the quality of paper during the papermaking process will be indicated and discussed. Participants will be shown microscopic images of the different fibers in Eastern papers.

A set of different Asian paper samples will be provided to each participant, so they can study the papers first hand and examine the fibers, sheet formation, alkali content and the results of different manufacturing processes and drying methods. Participants will also be able to analyze paper mulberry fibers from different countries and observe the changes after cooking with different alkalies.

After a theory session, participants will make small-sized paper using simple tools, with paper mulberry and with cotton fiber as a comparison. These small-sized paper sheets, without sizing, are often useful as repair paper itself. This practice will help participants understand basic papermaking techniques and assist in the creation of their own repair paper of appropriate weight and color.​

Participants will make drying board (a.k.a. karibari) using a honeycomb board and mulberry paper, coated with acrylic dispersion. Drying boards are helpful to control the drying rate  without pressure while keeping the object under tension. This board can also be used as a support for oversized objects.

Participants will study friction drying – flattening Western paper objects with mulberry paper support; a process particularly complicated when applied to uneven thickness, short-fibred or moisture-sensitive paper (e.g. tracing paper).

Participants will also work on various methods of mending and lining, using different Asian papers and adhesives, as appropriate for specific objects, for example: iron-gall ink documents, handmade Western paper, transparent paper, smooth-surface machine-made paper. Participants will try double-sided lining with lightweight mulberry tissue for fragile paper support; they will also line objects and  use the drying boards made on the first day. Participants will test different repair methods using paper mulberry, mitsumata fibers, and Chinese paper with different adhesives, including making  re-moistenable tissue. Some useful tips in toning mulberry paper will be discussed including various applications of acrylic paints (air brush, brush, & dipping) and drying methods (hanging vs air-drying flat).

A comprehensive review of the workshop is available at:

https://www.iiconservation.org/node/7329