Perkamentdagen

Samen met mijn collega’s Elly Pouwels, Natasha Herman en Herre de Vries vormen wij de werkgroep ‘Perkament’ van Restauratoren Nederland. Op 16 februari en 16 maart organiseerde we twee dagen over perkament.

Onderstande tekst is een uittreksel van het verslag geschreven door Nancy Knaap in de Au Courant (juni 2018, verenigingsblad van RN). Klik hier voor de volledige tekst.

De eerste dag vond plaats in het Utrechts Archief. Na een korte introductie lichtten de organisatoren elk hun eigen deel van het verhaal toe op een eigen plek in de ruimte.
De groep deelnemers werd hiertoe in kleine groepjes verdeeld die volgens een schema langs alle organisatoren gingen gedurende de dag.
[…]

Eliza Jacobi liet de deelnemers verschillende methoden zien om perkament te monteren voor expositie. Dit is niet eenvoudig omdat perkament sterk hygroscopisch is en altijd blijft rekken en krimpen als de RV van de om- geving stijgt of daalt. In het verleden werden perkamenten kaarten opgezet door er rondom zijden draden of stroken Japans papier aan

te zetten en deze op een achterplaat te mon- teren. In het Victoria and Albert Museum in Londen werd in de 90er jaren een methode ontwikkeld om perkamenten manuscripten en fragmenten te monteren met uitrekbare stroken gemaakt van ingesneden Melinex (polyester folie). Het voordeel van Melinex is dat het niet reageert op een veranderende vochtigheidsgraad. Zijden draden en stroken van Japans papier deden dit wel. Door het object eerst te vlakken en de Melinex stroken er onder lichte spanning aan te zetten (met behulp van korte lussen van Japans papier zodat het Melinex het object niet raakt) kan het object zowel krimpen als rekken maar zorgen de stroken steeds voor een gelijkmatige verdeling van de trekspanning. Deze spanning verdwijnt niet na een aantal malen rekken en krimpen. Eliza heeft stroken en stukjes perkament meegebracht zodat iedereen een eigen proefstukje kan opzetten met de verschillende methoden.

De tweede perkamentdag vond plaats in de Universtiteitsbibliotheek van Leiden. Karin Scheeper, aldaar werkzaam, verwelkomde de deelnemers en had een groot aantal door haar gerestaureerde perkamenten banden klaargelegd om te bekijken.

We begonnen deze dag echter met een socratisch gesprek onder leiding van Ernst Spek (docent aan de HKU in Utrecht). Hij confronteerde de deelnemers met hun vooronderstel- lingen bij het maken van restauratiekeuzes en stimuleerde het stellen van informatieve (niet oordelende) vragen. Hiertoe werden in kleine groepjes een aantal casussen besproken en tenslotte ook nog stellingen bedacht met betrekking tot perkament.

Workshop: Asian Papers met Minah Song

Asian Papers and their Application in Paper Conservation

Op 10, 11 en 12 juli 2018 organiseer ik met Restauratoren Nederland de workshop: Asian Papers and their application in paper conservation. De workshop wordt gegeven door Minah Song uit the USA. De workshop vind plaats in Leiden. Voor het aanmelden van deze workshop is een aanmeldformulier beschikbaar, dat is hier te vinden.

Workshop beschrijving:

Instructor: Minah Song (minahsong.com)
Date: July 10th – 12th, 2018, (Tue – Thu) – 3 days
Place: Galery Café Leidse Lente, Haagweg 4, Leiden, The Netherlands.
Enrollment limit : 12
Registration fee: 515 Euro (materials, samples and lunch included)
Regstration: please fill in a Registration form and send to Eliza Jacobi: e.jacobi@studiopapier.nl

Overview


The workshop will start with a theoretical session. Participants will study history and characteristics of Chinese, Korean and Japanese papermaking, including an overview of contemporary East Asian paper production. Several factors that can change the quality of paper during the papermaking process will be indicated and discussed. Participants will be shown microscopic images of the different fibers in Eastern papers.

A set of different Asian paper samples will be provided to each participant, so they can study the papers first hand and examine the fibers, sheet formation, alkali content and the results of different manufacturing processes and drying methods. Participants will also be able to analyze paper mulberry fibers from different countries and observe the changes after cooking with different alkalies.

After a theory session, participants will make small-sized paper using simple tools, with paper mulberry and with cotton fiber as a comparison. These small-sized paper sheets, without sizing, are often useful as repair paper itself. This practice will help participants understand basic papermaking techniques and assist in the creation of their own repair paper of appropriate weight and color.​

Participants will make drying board (a.k.a. karibari) using a honeycomb board and mulberry paper, coated with acrylic dispersion. Drying boards are helpful to control the drying rate  without pressure while keeping the object under tension. This board can also be used as a support for oversized objects.

Participants will study friction drying – flattening Western paper objects with mulberry paper support; a process particularly complicated when applied to uneven thickness, short-fibred or moisture-sensitive paper (e.g. tracing paper).

Participants will also work on various methods of mending and lining, using different Asian papers and adhesives, as appropriate for specific objects, for example: iron-gall ink documents, handmade Western paper, transparent paper, smooth-surface machine-made paper. Participants will try double-sided lining with lightweight mulberry tissue for fragile paper support; they will also line objects and  use the drying boards made on the first day. Participants will test different repair methods using paper mulberry, mitsumata fibers, and Chinese paper with different adhesives, including making  re-moistenable tissue. Some useful tips in toning mulberry paper will be discussed including various applications of acrylic paints (air brush, brush, & dipping) and drying methods (hanging vs air-drying flat).

A comprehensive review of the workshop is available at:

https://www.iiconservation.org/node/7329

 

 

de grote Hagen kaart

In Januari 2018 was ik gevraagd om de schade die papiervisjes hadden aangericht aan een grote kaart van Leiden in het Academie gebouw van Leiden te restaureren. De Papiervisjes hadden voornamelijk de linker onderhoek van de kaart aangevreten. Blijkbaar hadden ze voorkeur gegeven aan het papier waarop het panorama afgedrukt was, want het ander papier hadden ze volledig met rust gelaten. Dit zou te maken kunnen hebben met de lijm die gebruikt is voor het het opplakken op het linnen. Wel zou het opvallend zijn als er verschillende lijmen gebruikt zouden zijn voor de verschillende delen van de kaart. Want je gaat er vanuit dat de kaart in een sessie op het linnen is geplakt. Waarom de papiervisjes speciaal voorkeur hadden voor dit papier zou verder onderzoek moeten uitwijzen.

De schade heb ik gerepareerd met op kleur gebracht Japans papier. De delen waar de papiervisjes alleen een beetje het oppervlak hadden afgegraasd heb ik ingevuld met een mengsel van cellulose poeder (zie mij bericht van nov 2017) en methyl cellulose (methyl cellulose ofwel MC is een lijm die erg lijkt op behandelplak, alleen gebruiken wij een lijm die chemisch ‘schoner’ is). Het geheel heb ik op zo’n manier ingelijst dat het een stuk moeilijker is geworden voor de papiervisjes om bij de kaart de komen. Maar ik kan niet garanderen dat de papiervisjes niet toch een manier vinden om bij de kaart te komen.

De restauratie van de kaart haalde zelfs de media:

Omroepwest Radio

Instagram

Omroepwest

Nos

Gevolgd: workshop infilling and inpainting

In Oktober 2017 heb ik in Amsterdam de drie-daagse workshop gevolgd Inpainting  and Loss Compensation on Paper. De workshop werd gegeven door Rita Udina en Amparo Escolano. Zij vertelde ons over verschillende manieren om de kleur en textuur  van ontbrekende delen in je tekening zo goed mogelijk gelijkend te krijgen met het origineel. Hiervoor gebruiken ze bijvoorbeeld mallen om de textuur van het origineel over te nemen. Ook werd uitgebreid het gebruik van cellulose poeder en de het aanbrengen met de airbrush geoefend. Het was een workshop vol nieuwe technieken en er was genoeg tijd om deze te oefenen.

 

Gevolgd: Workshop Japans papierscheppen

In september 2017 volgde ik de twee-daagse workshop Japans papierscheppen in Haren (Groningen) in de prachtige studio van Pien Rotterdam (Water Leaf Paper & Words). De workshop werd gegeven door Rogier Uitenboogaart, een Nederlander die al meer dan 30 jaar in Japan woont en daar het vak van het Japans papierscheppen door en door heeft geleerd en zijn eigen papierscheppen workshop heeft. Daarnaast verbouwt hij, als een van de weinige papierscheppers, ook zijn eigen papierplanten. Hij verbouwt Kozo, Mitsumata en hoog in de bergen zijn de Gampi planten te vinden waarvan het niet mogelijk is om deze te cultiveren.

Tijdens de workshop hadden we de mogelijkheid om delen van het verwerken van de plant vezel zelf te doen. Daarnaast was er veel tijd voor het papier  scheppen met de drie verschillende vezels: Kozo, Mitsumata en Gampi.

Rogier deelde veel informatie met ons over de verwerking van de planten en de eigenschappen van de drie verschillende vezels. Tijdens het scheppen konden we zelf ervaren hoe het was om op de Japanse manier papier te scheppen (zeer anders dan de westerse manier, en ook weer anders dan de Koreaanse manier, zie een eerder bericht). En het was zeer interessant om eens met eigen ogen en handen te kunnen zien en voelen hoe de vezels reageren tijdens het scheppen en drogen.

Het was een fantastische workshop, en het resultaat was meer dan 25 vel zelf geschept Japans papier!

Georganiseerd: workshop Islamic Bookbinding

Van 24-28 Juli 2017 heb ik in Kuala Lumpur bij het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) een workshop georganiseerd over Islamic Bookbinding speciaal voor restauratoren. De workshop werd gepresenteerd door Dr. Karin Scheper. Zij werkt in de UB Leiden en heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de collectie Islamitische boekbanden in de bibliotheek. Hierop is zij gepromoveerd en heeft is het boek “The Technique of Islamic Bookbinding” in 2015 uitgegeven bij Brill. 

De 11  internationale deelnemers van de workshop kwamen uit verschillende landen zoals: Australie, Singapore en de Verenigde Arabische Emiraten. Ook de papierrestauratoren uit het museum namen deel aan de workshop en konden zo hun kennis op het gebied van boeken vergroten en contacten leggen met de internationale deelnemers.

2 daagse Workshop: natbehandeling van ijzergallusinkt

De laatste workshop die ik in het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) heb gegeven aan de restauratoren ging over het natbehandelen van ijzergallusinkt manuscripten. Deze workshop bestond uit twee dagen. De eerste dag begon met een powerpoint presentatie en uitleg over de risico;s die bij zo’n behandeling komen kijken. Vervolgens kregen alle deelnemers een origineel object onder handen en moesten ze hier een analyse van maken en bedenken wat voor behandeling mogelijk zou zijn. Niet alle objecten kan je zomaar natbehandelen. Vaak in Islamitische manuscripten wordt regelmatig met rode inkt gewerkt. Rode inkt staat er bekend om zeer watergevoelig te zijn. Objecten met rode inkt kunnen dus zelden natbehandeld worden.

De tweede dag was het uitvoeren van een nabehandeling met calciumphytaat. Calciumphytaat is een chelator. Dat betekend dat de corrosieve ijzerdeeltjes die in de ijzergallusinkt zitten worden vastgehouden door de calciumphytaat in het papier waardoor het ijzer niet langer reactief meer is. Deze behandeling is zeer intensief en bestaat uit wel meer dan vier waterige baden en neemt dus ook veel tijd in beslag. Dit brengt risico’s met zich mee voor het object. Deze risico’s hadden we op de eerste dag in kaart gebracht zodat we zoveel mogelijk controle hebben over het uiteindelijke resultaat van deze behandeling op het object.

Educatie voor restauratoren in Kuala Lumpur

Tijdens mijn werk bij het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) heb ik in de loop van het jaar een aantal workshops gegeven voor de restauratoren in het museum. In Maleisie is geen restauratie opleiding, dus de restauratoren leren vooral tijdens het doen en wanneer er andere restauratoren op bezoek komen.

Vanwege mijn specialisatie in ijzergallusinkt en de reparatie van inktvraat gingen de meeste workshops over dit onderwerp. Eén van de eerste workshops was het maken van ijzergallusinkt en ermee schrijven.

Gevolgd: Workshop Hanji papier maken in Zuid-Korea

Workshop Hanji papier maken: Een verslag

(dit verslag is gepubliceerd in de “Au Courant” (nr. 11, 2016) leden tijdschrift van Restauratoren Nederland. Hier is ook het volledige artikel te vinden.)

In december 2015 nam ik deel aan een workshop “Hanji papier maken” in Zuid-Korea. Hanji papier lijkt op Japans papier (washi) – een van de meest gebruikte materialen in de papierrestauratie – maar het wordt op een andere manier gemaakt en heeft een paar bijzondere eigenschappen. De workshop was georganiseerd (en deels gefinancierd) door de Korea Craft & Design Foundation (KCDF) en het Zuid-Koreaanse Ministerie van Cultuur, Sport en Toerisme (MCST) en bedoeld voor buitenlandse papier-specialisten (met name restauratoren). Het doel was om hanji papier meer bekendheid te geven buiten Zuid-Korea en de verschillende eigenschappen en mogelijkheden van het materiaal te laten zien.

Washi versus hanji

Het bekende washi wordt gebruikt voor het repareren van scheuren, het verstevigen van leren banden en het doubleren van papier. In de afgelopen dertig jaar is washi gaan behoren tot de standaarduitrusting van de papierrestaurator. Japans papier, dat wordt gemaakt van de houtvezels van de moerbeienboom, bestaat in vele soorten en maten en wordt inmiddels ook buiten Japan gemaakt. Er bestaan echter ook andere, vergelijkbare tradities van papier maken. Zo zijn we al iets bekender met het Chinese papier, al wordt dat zelden gebruikt door Europese restauratoren. Ook in Korea wordt al honderden jaren papier gemaakt. De moderne benaming is hanji (letterlijk: “het papier van Korea”). Vroeger werden er meerdere benamingen gebruikt, afhankelijk van periode, kleur, gebruik en de regio van afkomst. Een veel voorkomende benaming was jong-i of dakjong-i . Een andere benaming was baekji, wat betekent dat het papier in honderd handelingen gemaakt werd.

Hanji en washi lijken op elkaar. Beide worden gemaakt van de bast van de moerbeiboom (mulberry in het Engels, dak in het Koreaans). De verwerking van de boom en de vezels uit de bast is in beide tradities vrijwel hetzelfde, behalve dan dat er voor hanji een andere stof wordt gebruikt voor de dispersie van de vezels in het water (afkomstig uit een andere wortel). Het grootste verschil zit hem echter in het scheppen van het papier. Voor de Japanse en de Koreaanse methodes worden verschillende zeven gebruikt, waardoor verschillende soorten papier ontstaan. Zie een volgend bericht waarin ik hier dieper op in ga. Ik eerst wat meer vertellen over de reis en de opzet van de workshop.

Seoul

Op 6 december vertrok ik van Schiphol, via Moskou, naar Seoul (Korea), een reis van zo’n 20 uur. Bij aankomt op maandag had ik een halve dag de tijd om Seoul te verkennen: geen eenvoudig opgave in de op een na grootste stad ter wereld. Toch voelde het niet als een hele drukke stad. Ondanks de Koreaanse bordjes kon ik gemakkelijk mijn weg vinden tussen de leuke winkels en prachtige tempels en paleizen.

Op dinsdagochtend werden we met een bus opgehaald van het hotel en ontmoette ik ook de andere deelnemers. In totaal waren er tien andere papierspecialisten uit de VS, Canada, Australië, Denemarken, Duitsland, en Groot-Brittannië. In de bus werden we hartelijk ontvangen door Seongeun Myong, Sang-Ah Lee en Haen-jung Lee, allen van de KCDF. Er was ook een vertaalster, Sol Jung, die als PhD kandidaat verbonden is aan Princeton University maar tijdelijk in Seoul onderzoek doet.

Ik had rekening gehouden met kou en flinke sneeuw, maar dat bleek mee te vallen. Ook Zuid-Korea merkt de gevolgen van de klimaatverandering en dit jaar was het – net als in Nederland – een zeer zachte decembermaand met temperaturen tussen de nul en acht graden. Dit is desastreus voor de makers van hanji. Het papier wordt altijd in de winter geschept. Bij temperaturen onder nul blijven de grondstoffen lang goed. Bij warmere temperaturen vergaan ze.

Kim Chun Ho

Onze eerste bestemming was de papiermakerij MoonGyung Traditional Hanji in Mungyeong, een regio in de provincie Gyeongsangbuk in het midden van het land. We werden ontvangen door Kim Chun Ho. Hij maakt al sinds zijn zestiende papier en heeft een aantal jaren geleden het bedrijf overgenomen van zijn vader Kim Chun Ho, die nog tot zijn 74e in het bedrijf gewerkt heeft. Meneer Kim gaf ons uitleg over het gehele proces, van het oogsten van de moerbei (de dak), het stomen, het schoonmaken, het koken het malen van de bast en het scheppen van het papier. Meneer Kim heeft voor zijn bedrijf een officieel keurmerk van de overheid gekregen, in de vorm van een reusachtige steen met inscriptie, wat aangeeft dat hij een van de weinigen is die geheel volgens de oude traditie hanji papier vervaardigt.

IMG_2883.jpg

Meneer Kim vertelde dat hij direct kan leveren aan papierrestauratoren, mocht daar belangstelling voor zijn. Hij staat er erg voor open om op verzoek papier te vervaardigen, op basis van de specifieke eigenschappen die de restaurator van het materiaal verlangt. Hij maakt met enige regelmaat papier in opdracht en stuurt in zo’n geval eerst meerdere samples totdat de opdrachtgever tevreden is.

Daesung Hanji Village

Na het bezoek aan MoonGyung Traditional Hanji vertrokken we met de bus naar de plek waar we de volgende drie nachten zouden verblijven en waar we ook zelf papier zouden gaan maken. “Daesung Hanji Village” ligt op zo’n drie uur ten zuiden van Seoul in de provincie jeonju. We kwamen ’s avonds in het donker aan dus het was een verassing de volgende ochtend om te zien waar we precies waren beland. Het bleek een prachtig nieuw complex, gebouwd op traditionele manier, en volledig gericht op de productie en promotie van hanji. Alles was dan ook van hanji gemaakt: de muren waren behangen met hanji, de houten schuifdeuren waren bekleed met hanji, het dekbed waar we onder sliepen bestond uit hanji vezels en we douchten met moerbeienzeep.

IMG_2926.jpg

Op woensdag kregen we een inleiding van Seo Jeong-hwa (KCDF). Zij gaf vooral feitelijke informatie over het proces van papier maken. Verder gaf ze uitleg over een groot project waarbij facsimile’s zijn gemaakt van boeddhistische teksten uit de 14e eeuw. Hiervoor was door de overheid een open aanbesteding gedaan bij lokale papiermakers om superieure kwaliteit papier te maken, met als eis dat dit papier nog 1000 jaar (!) zou meegaan. Een van de motivaties voor het project was overigens om die lokale papiermakers van meer werk te voorzien, omdat ze bang zijn dat het ambacht verdwijnt.

Op woensdag, donderdag en vrijdag liet meneer Kwak, de lokale papiermaker, ons het gehele proces van het papier maken zien. Sommige onderdelen mochten we zelf doen, onder zijn begeleiding. De procedure bestaat uit veel verschillende stappen, teveel om hier allemaal op te noemen.

Nadat we het door onszelf geschepte papier hadden gedroogd, op vrijdagochtend, zat de workshop erop. Natuurlijk zijn we nog met meneer Kim op de foto gegaan. Vrijdagmiddag vertrokken we met de bus weer terug naar Seoul, waar we nog een avond hadden in de stad.

1211 (58).jpg

Alle deelnemers en organisatoren van de workshop

De hanji workshop was werkelijk fantastisch georganiseerd. We werden goed verzorgd en voorzien van een berg van nuttige informatie. Verder kregen we een mooi sample boek met hanji papier mee naar huis en natuurlijk een moerbeizeepje! Ik heb door deze workshop veel beter inzicht gekregen in het materiaal dat we als boek- en papierrestauratoren dag in dag uit gebruiken. Daarnaast heb ik een introductie gekregen in de productie van een papiersoort die ik nog niet kende. Naar mijn inzicht zou het papier goed toepasbaar kunnen zijn bijvoorbeeld in de restauratie van perkament, omdat het een zeer sterk papier is zonder duidelijke looprichting.

Ik heb in dit stuk natuurlijk lang niet alles kunnen vertellen. Op het internet is vrij veel informatie te vinden over hanji. De Amerikaanse boekkunstenares Aimee Lee heeft er een mooi boek over geschreven, getiteld Hanji Unfurled. Zij is na een jaar in de leer te zijn geweest in Zuid-Korea een studio begonnen waarin hanji papier wordt gemaakt. Naar mijn weten is zij tot dusver de enige westerse producent van hanji. Als er verder naar aanleiding van dit stuk nog vragen zijn, dan hoor ik die natuurlijk graag. Voel je vrij om me te mailen.

Ten slotte een woord van dank. De workshop en het verblijf zijn mogelijk gemaakt door de Korea Craft & Design Foundation (KCDF) en het Zuid-Koreaanse Ministerie van Cultuur, Sport en Toerisme (MCST). De reis naar Seoul werd mogelijk door een bijdrage van het Restauratoren Nederland Educatie Fonds. Ik wil alle partijen hiervoor graag zeer hartelijk bedanken.