Anatomisch model van een paard van Dr. Auzoux gerestaureerd

De afgelopen maanden heb ik aan een heel mooi groot project mogen werken. Ik heb een anatomisch model van een paard uit de 19e eeuw gerestaureerd. Het model is vervaardigd door Dr. Auzoux. Hij had een fabriek in Frankrijk waar hij anatomische modellen van papier-macht maakte van zowel mensen als dieren voor het onderwijs aan de universiteiten.

De restauratie heb ik samen met een aantal hele goede collega’s uitgevoerd in mijn atelier in Leiden, wat een plezier om met ze te kunnen samenwerken: Claire Phan Tan Luu, Ilse Korthagen en Francoise Richard.

Ik heb al vaker aan de anatomische modellen van auzoux gewerkt, zoals bijvoorbeeld de gorilla die in Museum Boerhaave in Leiden te zien is.

Het paard is ongeveer 70% levens groot, foto is voor behandeling.

Dit model van een paard komt uit de collectie van het Gents universiteitsmuseum (GUM) dat zal openen (uitgesteld) met een geheel nieuwe opstelling waarin het paard een centrale plek zal innemen.

De bovenste helft van het lichaam kan geopend worden, zowel door middel van scharnieren bij de staart als door de mogelijkheid om het geheel lost te halen van de onderste helft. Hierbij worden de organen in de buik zichtbaar. Deze organen zijn per stuk uit de buik te halen. Ook zijn het linker voorbeen en het hoofd demontabel. Het paard staat op een houten plateau met wieltjes. De benen zitten met grote bouten en moeren vast aan het plateau.

Het model is opgebouwd rond een ijzeren armatuur. Het armatuur is omgeven door grauwe papierpulp, die bedekt is met een aantal lagen papier in strookjes geplakt. Het papier-mâché werd gemaakt van gescheurd papier, stijfsel, krijt, hennep, en kurkpoeder. Deze pasta werd in mallen geduwd, geperst en gedroogd. Het oppervlak van de onderdelen werd bewerkt met lagen pigmenten en als bindmiddel vislijm. De hoeveelheid pigment per laag is gering. De vele lagen pigment en vislijm zorgen voor de natuurgetrouwe weergave van vlees, spieren en aderen. De aderen zijn gemaakt van ijzerdraad omwonden met vlasvezel en geverfde papierstroken

De onderdelen zitten met haak- en oogsluitingen en met pen- en bussluitingen in elkaar. Alle onderdelen zijn genummerd met nummertjes voor de nomenclatuur die vermeld wordt in een apart gedrukt boekje, de tableau synoptique (niet aanwezig bij dit model). Bij de meeste Auzoux modellen is ook genummerd door middel van etiketjes met aanwijshandjes. De nummers met de handjes geven aan in welke volgorde en waar het model uit elkaar genomen moet worden.

Het paard bestaat uit 14 onderdelen

Conditie

Het gehele model was bedekt met een dikke laag vuil en stof. De oppervlaktelagen aan de buitenzijde van het model waren in slechte staat. Er had een zeer sterke schilfering (kleine schilfers) van de verflagen plaatsgevonden en er waren kale plekken waar de verflaag geheel verdwenen was. De aderen aan de buitenzijde van de buik waren aangetast en enkele waren deels losgekomen van het oppervlak. Bij het hoofd ontbreekt veel van de verflaag zo ook bij het rechteroog.
Ook de buikholte en de organen waren zeer stoffig en vuil. Het leek erop dat het model ofwel lange tijd open had gestaan, ofwel dat de organen individueel getoond waren.

Behandeling van het paard

Voor het verwijderen van stof en ander vuil dat zich in de loop der tijd op het oppervlak verzameld had werd een stofzuiger met een klein opzetstuk en een borsteltje gebruikt. Hiermee werd het meeste loszittende stof en vuil verwijderd. Verdere reiniging van het oppervlak vond plaats met sponsen en kwasten met ijswater. Het ijswater werd gebruikt om het oppervlak te kunnen reinigen zonder de gelatine lagen en vernis lagen te laten oplossen. Door het nat-reinigen werd het vuil uit de toplagen verwijderd en kwam de mooie ‘ei’ glans van het oppervlak weer terug. Deze methode werkte alleen goed voor de buitenzijde van het model.
Voor het schoonmaken van de ingewanden was het reinigen met alleen water niet voldoende. De ingewanden bleven een zeer vuil uiterlijk houden na reiniging met water. Hierop is gekeken naar andere manieren van reinigen. Het beste en ook meest effectieve resultaat gaf het reinigen met ethanol (alcohol) in een gel oplossing (klucel G) zodat de alcohol gericht aangebracht kon worden en niet direct verdampte. Deze manier van reinigen leverde een goed resultaat op. 

Tijdens het reinigen met ijswater weekten de schilfers een beetje op en werden ze zacht. Dat was dus een goed moment om direct door te gaan met de consolidatie van de schilfers. Voor het consolideren werd het oppervlak ingesmeerd met een lijm-mix van EvaconR (ethyl-vinyl-acetaat) en MC (methylcellulose). Het vocht uit de lijm weekte de schilfers nog meer op en de lijm zelf zorgde ervoor dat de schilfers direct aan het oppervlak terug plakten. Het inwerken van de lijm duurde zo’n 1-2 minuten. Hierna werd de overtollige lijm verwijderd met vochtige sponsjes. Het oppervlak werd direct aangedrukt met niet-klevend papier zodat de schilfers goed contact konden maken met het oppervlak. Het papier werd aangedrukt door er met een sponsje over te vegen of, in sommige gevallen, door met een vouwbeen de schilfers aan te drukken.

Op een flink aantal plekken ontbraken de verflagen, waardoor de papierlagen eronder geheel zichtbaar waren. Een aantal van dit soort plekken is opgevuld met papierpulp en afgewerkt met een laag Japans papier. Sommige plekken zijn alleen afgewerkt met Japans papier en op kleur gebracht. De plekken waar papierpulp is aangebracht zijn geretoucheerd met waterverf zodat deze minder opvallen.

Voor en na behandeling

Conservation of an anatomical model of a horse by dr. Auzoux

In recent months I have been working on a special project. I conserved a paper-mache anatomical model of a horse from the 19th century. The model is manufactured by Dr. Auzoux. He had a factory in France where he made anatomical models of paper-mache from both humans and animals for university education.

I carried out the conservation together with some wonderfull colleagues in my studio in Leiden, what a pleasure to work with them: Claire Phan Tan Luu, Ilse Korthagen and Francoise Richard.

I have worked on many other anatomical models by Auzoux, such as the gorilla that can be seen in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden.

Before treatment. The horse is approximately 70% life size.

This model of a horse comes from the collection of the Ghent University Museum (GUM, Belgium) that will open (postponed for now) with a completely new exhibition space where the horse will have a central place.

The construction of the horse

The top half of the body can be opened, both by hinges at the tail and by the possibility to detach it completely from the bottom half. The organs in the abdomen become visible. These organs can be individually removed from the abdomen. The left foreleg and head are also removable. The horse is standing on a wooden platform with wheels. The legs are attached to the platform with large bolts and nuts.

The model is built around an iron armature. The fixture is surrounded by gray paper pulp, which is covered with a number of layers of paper pasted into strips. The papier-mâché was made from torn paper, starch, chalk, hemp, and cork powder. This paste was pressed and dried in moulds. The surface of the parts was treated with layers of pigments and as a binder fish glue. The amount of pigment per layer is low. The many layers of pigment and fish glue ensure the natural reproduction of flesh, muscles and veins. The veins are made of iron wire wound with flax fiber and painted paper strips.

The parts are fitted with hook and eye closures and with pins and holes. All parts are numbered with numbers for the nomenclature which is mentioned in a separate printed booklet, ‘the tableau synoptique’ (not available with this model). Most Auzoux models are also numbered by labels with indicator hands. The numbers with the hands indicate in which order and where the model should be taken apart.

The horse consists out of 14 removable parts

Condition

The entire model was covered with a thick layer of dirt and dust. The surface layers on the outside of the model were in poor condition. There was very strong flaking (small flakes) of the paint layers and there were spots where the paint layer had completely disappeared. The veins on the outside of the abdomen were affected and some of them had become partially detached from the surface. The head lacks much of the paint layer, including the right eye. The abdominal cavity and organs were also very dusty and dirty. It seemed that the model had either been open for a long time, or that the organs had been shown individually.

Treatment

A vacuum cleaner with a small attachment and a brush was used to remove dust and other dirt that had accumulated on the surface over time. This removed most of the loose dust and dirt. Further surface cleaning was done with sponges and brushes with ice water. The ice water was used to clean the surface without dissolving the gelatin and varnish layers. Wet cleaning removed the dirt from the top layers and returned the beautiful “egg” shine of the surface. This method only worked well for the outside of the model. Cleaning with only water was not enough to clean the intestines. The surface remained very dirty after cleaning with water. We looked at other ways of cleaning. The best and most effective result was cleaning with ethanol (alcohol) in a gel solution (Klucel G) so that the alcohol could be applied in a targeted way and not evaporated immediately. This method of cleaning yielded a good result.

While cleaning with ice water, the paint flakes softened slightly and became soft. This was a good time to proceed immediately with the consolidation of the flakes. For consolidation, the surface was brushed with an adhesive mix of EvaconR (ethyl vinyl acetate) and MC (methyl cellulose). The moisture from the glue softened the flakes even more and the glue itself caused the flakes to stick directly back to the surface. The glue took about 1-2 minutes to work. After this, the excess glue was removed with damp sponges. The surface was pressed directly with non-stick paper so that the flakes could make good contact with the surface. The paper was pressed by pressing with a (natural)sponge or, in some cases, by pressing the flakes with a bone folder.

The paint layers were missing in quite a few places, the paper layers underneath were completely visible. Some of these spots are filled with paper pulp and finished with a layer of Japanese paper. Some spots are only finished with coloured Japanese paper. The places where paper pulp has been applied have been retouched with watercolour (pencil and paint) so that they are less noticeable.

Before and after treatment