Perkamentdagen

Samen met mijn collega’s Elly Pouwels, Natasha Herman en Herre de Vries vormen wij de werkgroep ‘Perkament’ van Restauratoren Nederland. Op 16 februari en 16 maart organiseerde we twee dagen over perkament.

Onderstande tekst is een uittreksel van het verslag geschreven door Nancy Knaap in de Au Courant (juni 2018, verenigingsblad van RN). Klik hier voor de volledige tekst.

De eerste dag vond plaats in het Utrechts Archief. Na een korte introductie lichtten de organisatoren elk hun eigen deel van het verhaal toe op een eigen plek in de ruimte.
De groep deelnemers werd hiertoe in kleine groepjes verdeeld die volgens een schema langs alle organisatoren gingen gedurende de dag.
[…]

Eliza Jacobi liet de deelnemers verschillende methoden zien om perkament te monteren voor expositie. Dit is niet eenvoudig omdat perkament sterk hygroscopisch is en altijd blijft rekken en krimpen als de RV van de om- geving stijgt of daalt. In het verleden werden perkamenten kaarten opgezet door er rondom zijden draden of stroken Japans papier aan

te zetten en deze op een achterplaat te mon- teren. In het Victoria and Albert Museum in Londen werd in de 90er jaren een methode ontwikkeld om perkamenten manuscripten en fragmenten te monteren met uitrekbare stroken gemaakt van ingesneden Melinex (polyester folie). Het voordeel van Melinex is dat het niet reageert op een veranderende vochtigheidsgraad. Zijden draden en stroken van Japans papier deden dit wel. Door het object eerst te vlakken en de Melinex stroken er onder lichte spanning aan te zetten (met behulp van korte lussen van Japans papier zodat het Melinex het object niet raakt) kan het object zowel krimpen als rekken maar zorgen de stroken steeds voor een gelijkmatige verdeling van de trekspanning. Deze spanning verdwijnt niet na een aantal malen rekken en krimpen. Eliza heeft stroken en stukjes perkament meegebracht zodat iedereen een eigen proefstukje kan opzetten met de verschillende methoden.

De tweede perkamentdag vond plaats in de Universtiteitsbibliotheek van Leiden. Karin Scheeper, aldaar werkzaam, verwelkomde de deelnemers en had een groot aantal door haar gerestaureerde perkamenten banden klaargelegd om te bekijken.

We begonnen deze dag echter met een socratisch gesprek onder leiding van Ernst Spek (docent aan de HKU in Utrecht). Hij confronteerde de deelnemers met hun vooronderstel- lingen bij het maken van restauratiekeuzes en stimuleerde het stellen van informatieve (niet oordelende) vragen. Hiertoe werden in kleine groepjes een aantal casussen besproken en tenslotte ook nog stellingen bedacht met betrekking tot perkament.

Workshop: Asian Papers met Minah Song

Asian Papers and their Application in Paper Conservation

Op 10, 11 en 12 juli 2018 organiseer ik met Restauratoren Nederland de workshop: Asian Papers and their application in paper conservation. De workshop wordt gegeven door Minah Song uit the USA. De workshop vind plaats in Leiden. Voor het aanmelden van deze workshop is een aanmeldformulier beschikbaar, dat is hier te vinden.

Workshop beschrijving:

Instructor: Minah Song (minahsong.com)
Date: July 10th – 12th, 2018, (Tue – Thu) – 3 days
Place: Galery Café Leidse Lente, Haagweg 4, Leiden, The Netherlands.
Enrollment limit : 12
Registration fee: 515 Euro (materials, samples and lunch included)
Regstration: please fill in a Registration form and send to Eliza Jacobi: e.jacobi@studiopapier.nl

Overview


The workshop will start with a theoretical session. Participants will study history and characteristics of Chinese, Korean and Japanese papermaking, including an overview of contemporary East Asian paper production. Several factors that can change the quality of paper during the papermaking process will be indicated and discussed. Participants will be shown microscopic images of the different fibers in Eastern papers.

A set of different Asian paper samples will be provided to each participant, so they can study the papers first hand and examine the fibers, sheet formation, alkali content and the results of different manufacturing processes and drying methods. Participants will also be able to analyze paper mulberry fibers from different countries and observe the changes after cooking with different alkalies.

After a theory session, participants will make small-sized paper using simple tools, with paper mulberry and with cotton fiber as a comparison. These small-sized paper sheets, without sizing, are often useful as repair paper itself. This practice will help participants understand basic papermaking techniques and assist in the creation of their own repair paper of appropriate weight and color.​

Participants will make drying board (a.k.a. karibari) using a honeycomb board and mulberry paper, coated with acrylic dispersion. Drying boards are helpful to control the drying rate  without pressure while keeping the object under tension. This board can also be used as a support for oversized objects.

Participants will study friction drying – flattening Western paper objects with mulberry paper support; a process particularly complicated when applied to uneven thickness, short-fibred or moisture-sensitive paper (e.g. tracing paper).

Participants will also work on various methods of mending and lining, using different Asian papers and adhesives, as appropriate for specific objects, for example: iron-gall ink documents, handmade Western paper, transparent paper, smooth-surface machine-made paper. Participants will try double-sided lining with lightweight mulberry tissue for fragile paper support; they will also line objects and  use the drying boards made on the first day. Participants will test different repair methods using paper mulberry, mitsumata fibers, and Chinese paper with different adhesives, including making  re-moistenable tissue. Some useful tips in toning mulberry paper will be discussed including various applications of acrylic paints (air brush, brush, & dipping) and drying methods (hanging vs air-drying flat).

A comprehensive review of the workshop is available at:

https://www.iiconservation.org/node/7329

 

 

de grote Hagen kaart

In Januari 2018 was ik gevraagd om de schade die papiervisjes hadden aangericht aan een grote kaart van Leiden in het Academie gebouw van Leiden te restaureren. De Papiervisjes hadden voornamelijk de linker onderhoek van de kaart aangevreten. Blijkbaar hadden ze voorkeur gegeven aan het papier waarop het panorama afgedrukt was, want het ander papier hadden ze volledig met rust gelaten. Dit zou te maken kunnen hebben met de lijm die gebruikt is voor het het opplakken op het linnen. Wel zou het opvallend zijn als er verschillende lijmen gebruikt zouden zijn voor de verschillende delen van de kaart. Want je gaat er vanuit dat de kaart in een sessie op het linnen is geplakt. Waarom de papiervisjes speciaal voorkeur hadden voor dit papier zou verder onderzoek moeten uitwijzen.

De schade heb ik gerepareerd met op kleur gebracht Japans papier. De delen waar de papiervisjes alleen een beetje het oppervlak hadden afgegraasd heb ik ingevuld met een mengsel van cellulose poeder (zie mij bericht van nov 2017) en methyl cellulose (methyl cellulose ofwel MC is een lijm die erg lijkt op behandelplak, alleen gebruiken wij een lijm die chemisch ‘schoner’ is). Het geheel heb ik op zo’n manier ingelijst dat het een stuk moeilijker is geworden voor de papiervisjes om bij de kaart de komen. Maar ik kan niet garanderen dat de papiervisjes niet toch een manier vinden om bij de kaart te komen.

De restauratie van de kaart haalde zelfs de media:

Omroepwest Radio

Instagram

Omroepwest

Nos

Gevolgd: workshop infilling and inpainting

In Oktober 2017 heb ik in Amsterdam de drie-daagse workshop gevolgd Inpainting  and Loss Compensation on Paper. De workshop werd gegeven door Rita Udina en Amparo Escolano. Zij vertelde ons over verschillende manieren om de kleur en textuur  van ontbrekende delen in je tekening zo goed mogelijk gelijkend te krijgen met het origineel. Hiervoor gebruiken ze bijvoorbeeld mallen om de textuur van het origineel over te nemen. Ook werd uitgebreid het gebruik van cellulose poeder en de het aanbrengen met de airbrush geoefend. Het was een workshop vol nieuwe technieken en er was genoeg tijd om deze te oefenen.

 

Gevolgd: Workshop Japans papierscheppen

In september 2017 volgde ik de twee-daagse workshop Japans papierscheppen in Haren (Groningen) in de prachtige studio van Pien Rotterdam (Water Leaf Paper & Words). De workshop werd gegeven door Rogier Uitenboogaart, een Nederlander die al meer dan 30 jaar in Japan woont en daar het vak van het Japans papierscheppen door en door heeft geleerd en zijn eigen papierscheppen workshop heeft. Daarnaast verbouwt hij, als een van de weinige papierscheppers, ook zijn eigen papierplanten. Hij verbouwt Kozo, Mitsumata en hoog in de bergen zijn de Gampi planten te vinden waarvan het niet mogelijk is om deze te cultiveren.

Tijdens de workshop hadden we de mogelijkheid om delen van het verwerken van de plant vezel zelf te doen. Daarnaast was er veel tijd voor het papier  scheppen met de drie verschillende vezels: Kozo, Mitsumata en Gampi.

Rogier deelde veel informatie met ons over de verwerking van de planten en de eigenschappen van de drie verschillende vezels. Tijdens het scheppen konden we zelf ervaren hoe het was om op de Japanse manier papier te scheppen (zeer anders dan de westerse manier, en ook weer anders dan de Koreaanse manier, zie een eerder bericht). En het was zeer interessant om eens met eigen ogen en handen te kunnen zien en voelen hoe de vezels reageren tijdens het scheppen en drogen.

Het was een fantastische workshop, en het resultaat was meer dan 25 vel zelf geschept Japans papier!

Georganiseerd: workshop Islamic Bookbinding

Van 24-28 Juli 2017 heb ik in Kuala Lumpur bij het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) een workshop georganiseerd over Islamic Bookbinding speciaal voor restauratoren. De workshop werd gepresenteerd door Dr. Karin Scheper. Zij werkt in de UB Leiden en heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de collectie Islamitische boekbanden in de bibliotheek. Hierop is zij gepromoveerd en heeft is het boek “The Technique of Islamic Bookbinding” in 2015 uitgegeven bij Brill. 

De 11  internationale deelnemers van de workshop kwamen uit verschillende landen zoals: Australie, Singapore en de Verenigde Arabische Emiraten. Ook de papierrestauratoren uit het museum namen deel aan de workshop en konden zo hun kennis op het gebied van boeken vergroten en contacten leggen met de internationale deelnemers.

2 daagse Workshop: natbehandeling van ijzergallusinkt

De laatste workshop die ik in het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) heb gegeven aan de restauratoren ging over het natbehandelen van ijzergallusinkt manuscripten. Deze workshop bestond uit twee dagen. De eerste dag begon met een powerpoint presentatie en uitleg over de risico;s die bij zo’n behandeling komen kijken. Vervolgens kregen alle deelnemers een origineel object onder handen en moesten ze hier een analyse van maken en bedenken wat voor behandeling mogelijk zou zijn. Niet alle objecten kan je zomaar natbehandelen. Vaak in Islamitische manuscripten wordt regelmatig met rode inkt gewerkt. Rode inkt staat er bekend om zeer watergevoelig te zijn. Objecten met rode inkt kunnen dus zelden natbehandeld worden.

De tweede dag was het uitvoeren van een nabehandeling met calciumphytaat. Calciumphytaat is een chelator. Dat betekend dat de corrosieve ijzerdeeltjes die in de ijzergallusinkt zitten worden vastgehouden door de calciumphytaat in het papier waardoor het ijzer niet langer reactief meer is. Deze behandeling is zeer intensief en bestaat uit wel meer dan vier waterige baden en neemt dus ook veel tijd in beslag. Dit brengt risico’s met zich mee voor het object. Deze risico’s hadden we op de eerste dag in kaart gebracht zodat we zoveel mogelijk controle hebben over het uiteindelijke resultaat van deze behandeling op het object.

Educatie voor restauratoren in Kuala Lumpur

Tijdens mijn werk bij het Islamic Arts Museum Malaysia (IAMM) heb ik in de loop van het jaar een aantal workshops gegeven voor de restauratoren in het museum. In Maleisie is geen restauratie opleiding, dus de restauratoren leren vooral tijdens het doen en wanneer er andere restauratoren op bezoek komen.

Vanwege mijn specialisatie in ijzergallusinkt en de reparatie van inktvraat gingen de meeste workshops over dit onderwerp. Eén van de eerste workshops was het maken van ijzergallusinkt en ermee schrijven.

Gevolgd: workshop Pigmenten en de polarisatie microscoop

Pigmenten en de polarisatie microscoop

(Dit verslag verscheen eerder in Au Courant jan. 2014)

In mei 2013 volgde ik de vijf-daagse cursus ‘Pigments and the Polarising Microscope’, gegeven door Peter McTaggert (en aangeboden via Acadamic Projects, Londen). Peter was restaurator van klavecimbels en heeft tijdens zijn werk veel pigment-onderzoek gedaan. Hiermee heeft hij al 60 (!) jaar evaring. Deze workshop geeft hij nu dertig jaar. Toen hij ermee begon, in de jaren ’80, dacht hij na drie keer wel zo’n beetje alle belangstellenden te hebben gehad. Niets bleek minder waar. Mensen van over de hele wereld komen nog steeds ieder jaar voor de workshop, die hij geeft in zijn eigen huis in Somerset (UK). Ondertussen is Peter al ver in de tachtig, en lijkt het er helaas op dat 2013 het laatste jaar was dat hij de workshop gaf.

De workshop draait om het leren herkennen van pigmenten met behulp van een polarisatiemicroscoop. Dit is een type doorlichtmicroscoop met twee polarisatiefilters. Deze filters laten alleen licht door in een bepaalde richting. Als je de filters zo draait dat ze gekruist op elkaar komen te staan laten ze dus geen licht meer door. Het pigment ligt tussen de twee filters. Veel pigmenten zijn optisch anisotroop, wat betekent dat, als er een lichtstraal op valt die maar in één richting golft, het kristal (van het pigment) ervoor zorgt dat het licht er in twee stralen uitkomt. Zo ontstaat het verschijnsel dat ‘dubbele breking’ wordt genoemd, en waarmee pigmenten te herkennen zijn.

De vijf dagen waren lang en intensief. In totaal waren er vier cursisten: met mij twee schilderijen-restauratoren, een muurschildering-restaurator. Laat me proberen in het kort een indruk te geven van wat er zoal voorbij is gekomen tijdens de workshop.

Op de eerste dag leerden we over de werking van de polarisatiemicroscoop, de verschillende onderdelen en toepassingen ervan. Dit was een grondige introductie: we kregen nog geen pigment te zien. Peter ging in op de constructie en het gebruik van de microscoop, de werking van de lenzen en de breking van licht.

Ook kregen we uitleg over hoe je de microscoop precies moet instellen om het best mogelijke beeld te bereiken (een dergelijke uitleg is ook te vinden op diverse websites, bijvoorbeeld www.microscopyu.com/tutorials/java/kohler).

Dag 1 was er vooral op gericht dat, mocht je na de cursus zelf een microscoop willen aanschaffen, je precies zou weten waarop je moet letten, en welke eigenschappen de verschillende onderdelen moeten hebben. Peter vertelde herhaaldelijk dat je voor het herkennen van pigmenten niet de allermooiste of duurste hightech microscoop nodig hebt. Tijdens de cursus werkten we elke dag met een andere microscoop, variërend van onbekende, goedkope Russische modellen tot een state of the art jaren ‘50 microscoop van Zeiss. Inderdaad konden we met al deze microscopen goed uit de voeten.

De tweede en derde dag gingen voornamelijk over de breking van licht in kristalstructuren en de verschillende eigenschappen van kristallen (zoals isotropie en anisotropie, brekingindex, reliëf, interferentiefiguren, elongatie, uitdovingshoeken en pleochroïsme) en hoe je deze eigenschappen herkent. Duidelijk werd dat elk pigment één of een aantal van deze eigenschappen heeft, en dat dit de doorslag geeft voor het identificatieproces. Dit was behoorlijk ingewikkelde theorie, maar Peter wist het helder uit te leggen, daarbij gebruik makend van leuke, zelfgemaakte voorbeelden waardoor het allemaal goed te volgen en begrijpen was.

Een voorbeeld met betrekking tot de eigenschappen ‘isotroop’ en ‘anisotroop’. Bij isotrope mineralen heeft het licht in alle richtingen binnen het kristal dezelfde snelheid. Er is dan sprake van een brekingsindex. Kwarts is anisotroop. Het licht dat uit de polarisator komt trilt in een vlak en is dus gepolariseerd. Als het vervolgens door het kwartskristalletje gaat splitst de enkele lichtstraal zich in twee afzonderlijke lichtstralen die in onderling loodrechte vlakken trillen. Elk van deze lichtstralen gaat met een andere snelheid door het kristal heen en heeft dus een eigen brekingsindex. Dit noemt men ‘dubbelbrekend’.

Op dag 4 en 5 hebben we zo’n 100 verschillende pigmenten, één voor één, bekeken en besproken. De cursus eindigde met een test, waarbij we 5 onbekende pigmenten en 5 mixen van pigmenten zelfstandig moesten identificeren. Dit lukte me met uitzondering van één pigment.

Het identificeren van pigmenten is iets wat je voortdurend moet bijhouden door te oefenen. Zelf heb ik dan ook recent een polarisatiemicroscoop aangeschaft via Ebay. Inclusief een aantal extra lenzen was ik zo’n 150 Euro kwijt aan een kwalitatief goede microscoop van het merk Meyopta. Er is dus een relatief kleine investering nodig om deze onderzoekstechniek in huis te halen. Voor mij ging er tijdens de workshop een nieuwe wereld open. Ik raakte gefascineerd door de prachtige kleurrijke beelden die een polarisatiemicroscoop mij toonde, en ik hoop in de toekomst deze techniek ook vaker tijdens mijn werk te kunnen gebruiken.